آخرین اخبار : 

زنجیره تامین حلقه بسته و زنجیره تامین پایدار

زنجیره تامین حلقه بسته و زنجیره تامین پایدار

زنجیره تامین حلقه بسته و زنجیره تامین پایدار

کانال های پخش و لجستیک معکوس در زنجیره تامین حلقه بسته
 
New channels of distribution and reverse logistics
 Of supply chain closed loop
 
H.Sarraf.J
Logistics Research Center, University of Imam Hussein (AS)
 
H.Ghorbanzadeh.K
 
ABSTRACT
Implementing reverse logistics and closed-loop supply chain model is described in this paper to increase the efficiency of logistical organization.
Logistics company using appropriate methods and technologies to improve logistics planning. so it is required to design and perform  plannings to improve  our logistical performance.
 
KEYWORDS
Closed Loop Supply Chain, Reverse Logistics, Distribution
 
    کانال های پخش و لجستیک معکوس در زنجیره تامین حلقه بسته
 
چکیده
زیربنای اصلی فرآیندهای لجستیک مستقیم، توزیع، پخش و متعاقبا لجستیک معکوس ، امکان خروج و یا عدم خروج کالاهای مختلف را در انتهای زنجیره تامین فراهم می کند. درک مفهوم زنجیره تامین حلقه بسته  (با مفاهیم مشابه همچون زنجیره تامین بازخوردی  یا زنجیره تامین حلقوی ) در چارچوب های لجستیک معکوس، نتیجه یکپارچه سازی، توسعه و تکمیل تئوری های ۳۰ سال گذشته و همین طور توجه به چرخه عمر کالاها و محصولات مختلف بوده است.
مدل های بکارگیری پخش و در ادامه لجستیک معکوس و بهبود و بهینه سازی آنها در کالاهای مختلف که ماحصل مطالعات انجام شده در این مقاله است؛ امکان استفاده و بهره برداری از رویکردهای زنجیره تامین حلقه بسته را به شکل نظام مند در سازمان های لجستیکی میسر خواهد نمود. امروزه سازمان ها و شرکت های معتبر لجستیکی با استفاده از رویکردها و فناوری های مناسب بدنبال بهبود مدل های موجود می باشند که در این تحقیق به رویکردها و نمودهای اجرایی آن اشاره شده است.
 
کلمات کلیدی
پخش، لجستیک معکوس، زنجیره تامین حلقه بسته
۱- مقدمه
آنچه که در جریان کالا وجود دارد و مدیران لجستیک سنتی بر آن تاکید می کنند؛ جریان مستقیم یا رو به جلوی مواد و محصولات است که عمدتاً از طرف تأمین کنندگان به سازندگان، توزیع‌کنندگان و شرکت های پخش، خرده فروشان و در نهایت مشتریان جریان دارد. اما در بسیاری از صنایع، جریان مهم دیگری نیز در زنجیره‌های تامین وجود دارد که به صورت معکوس شکل گرفته و در آن، محصولات از سطوح پائینی زنجیره تامین به سطوح بالاتر عودت داده می‌شوند.
مدیریت لجستیک معکوس و زنجیره¬های تأمین حلقه بسته یکی از جنبه¬های مهم و حیاتی هر کسب¬وکاری بوده و متضمن ساخت، توزیع و پخش خدمات و پشتیبانی از هر نوع محصولی است. در عصر کنونی که چرخه عمر محصولات هر روز کوتاه¬تر می¬شود، قوانین دولتی جدید و قوانین سبز که به بازگرداندن و از رده خارج کردن مواد زائد الکترونیکی و دیگر مواد خطرناک مربوط است نیز مدیران سطوح بالای امور لجستیک  و فرایندهای زنجیره تأمین را وادار می¬سازد تا توجه بیشتری به فرایند مدیریت زنجیره تأمین حلقه بسته داشته باشند.
در برخی از مراجع و منابع علمی، مفهوم مدیریت زنجیره تأمین حلقه بسته و مدیریت زنجیره ی تأمین سبز معمولاً به جای یکدیگر به کار می روند، اما این دو مفهوم، کمی با یکدیگر فرق دارند؛ مدیریت زنجیره تأمین حلقه بسته دربرگیرنده ابعاد اقتصادی و پایداری اجتماعی و زیست محیطی است؛ بنابراین مفهوم مدیریت زنجیره تأمین حلقه بسته، وسیع تر از مدیریت زنجیره ی تأمین سبز است و مدیریت زنجیره تأمین سبز، بخشی از مدیریت زنجیره تأمین حلقه بسته است.
فعالیت های موجود در مدیریت زنجیره تامین حلقه بسته بر اساس نوع کالاها و گردش اطلاعات موجود در زنجیره تامین بعضا متفاوت تعریف می شود. امروزه براساس نوع اقداماتی که در انتهای زنجیره تامین در خصوص کالاهای مختلف لازم است انجام شود؛ برنامه ریزی متفاوتی توسط کارشناسان و مدیران لجستیکی در نظر گرفته می شود.
با توجه به کلیات فوق در سنوات اخیر توجه به محصولات و کالاهای سفید و قهوه ای  که در انتهای زنجیره تامین قرار گرفته اند و نیازمند تعیین تکلیف و اقدامات اجرایی جهت ماندن یا خروج از زنجیره تامین هستند پیش از بیش، مدنظر سازمان های لجستیکی قرار گرفته است. این دسته از کالاها و محصولات (اعم از سفید یا قهوه ای) شامل موارد زیر هستند: [بلومبرگ - ۲۰۰۵]، [بلومبرگ-۲۱۰۴]
۱٫    محصولاتی که به هر علت کار نمی کنند، اما می توانند تعمیر یا مورد استفاده دوباره قرار گیرند.
۲٫      محصولاتی که از رده خارج شده (مثلا بعلت ظهور تکنولوژی های جدید) در پایان عمر مفید خود هستند، اما همچنان دارای ارزش می باشد.
۳٫    محصولات ناخواسته فروش نرفته یا مصرف نشده که در انبارهای تولیدکنندگان، فروشندگان و یا مصرف کنندگان قرار گرفته اند.
۴٫    محصولاتی مرجوعی که به هر علت پس داده شده است.
۵٫    ماژول های اصلی، قطعات و ریزمونتاژهای حاصل از تعمیرات ((تعمیر و  تعویض)) که هنوز دارای ارزش هستند.
 
موارد فوق نمایانگر ارزش ها و موقعیت های اقتصادی است که در انتهای زنجیره تامین قرارگرفته است و با توجه به ملاحظات زیست محیطی به عنوان پایه ای برای ایجاد ارزش اقتصادی واقعی موردنظر فعالان بخش لجستیک و همچنین زنجیره تامین می باشد.
 
2- تعاریف و مفاهیم
مفاهیم مرتبط با موضوع مقاله به شرح زیر بیان می شود. [بلومبرگ - ۲۰۰۵]، [بلومبرگ-۲۱۰۴]
۱-    لجستیک مستقیم: شامل مدیریت، هماهنگی و کنترل عمومی خط لجستیک خدمات یک طرفه طی جریان مواد اصلی، قطعات و محصولات نهایی به انبار مرکزی تا انبارهای محلی جهت ذخیره سازی با فعال سازی سیستم توزیع و پخش و همچنین جریان فیزیکی اقلام به خریدار یا مصرف کننده نهایی می باشد.
۲-    ویژگی های ضمنی لجستیک مستقیم: کیفیت محصولات یکنواخت، قیمت گذاری یکنواخت محصول، چرخه عمر قابل مدیریت، تشخیص و بازاریابی آسان انواع مشتریان، ارتباط شفاف با ذینفعان، بازاریابی آسان با انواع مشتریان.
۳-    لجستیک معکوس: این فرایند را یا به عنوان زیر مجموعه ای از لجستیک مستقیم یا به طور مستقل در نظر می گیرند که شامل هماهنگی و کنترل کامل، بارگیری و تحویل فیزیکی مواد، قطعات و محصولات بلااستفاده، از محل مصرف یا ذخیره سازی به محل تعیین تکلیف بازیابی، استحصال، معدوم سازی، دفن، دفع و در صورت بازگرداندن به محل مصرف در موارد مناسب است.
۴-    کالاهای سفید: اقلامی همچون "فرهای ماکروویو، آبگرمکن ها و دستگاه های تهویه، ماشین لباس شویی و خشک کن ها، اجاق ها و یخچال ها " که در صورت عدم مصرف و عدم تعمیر و ترمیم در فرآیند لجستیک معکوس، امکان دفن آنها - در زمین یا دریا - میسر است.
۵-    کالاهای قهوه ای: اقلامی همچون " تلوزیون ها، رایانه های خانگی و ضبط صوت ها، لپ تاپ ها، دی وی دی ها و دستگاه های الکترونیکی مصرفی" که بخاطر رعایت الزامات زیست محیطی، در صورت عدم مصرف یا عدم تعمیر و ترمیم، در فرآیند لجستیک معکوس به هیچ وجه امکان دفن آنها میسر نیست. به همین خاطر غالبا با تعمیر و ترمیم یا سایر رویکردهای صنعتی به چرخه مصرف مجدد و یا بصورت کنترل شده معدوم سازی می شود.
۶-    ویژگی های ضمنی لجستیک معکوس: کیفیت محصولات غیریکنواخت، قیمت گذاری غیریکنواخت محصول، چرخه عمر با مدیریت پیچیده، تشخیص و بازاریابی مشکل انواع مشتریان، ارتباط غیرشفاف با ذینفعان، بازاریابی مشکل انواع مشتریان.
۷-    مدیریت بازیافت: شامل خدمات مربوط به دریافت بازگشتی ها از محل مصرف به منظور تعیین وضعیت از طریق فرایند لجستیک معکوس و انجام فرایندهای لازم برای تعیین تکلیف به منظور "تعمیر، جداسازی، بازیابی، استحصال محصولات و قطعات، ریزمونتاژها و مواد و ... " می باشد. مدیریت بازیافت با تعیین وضعیت و تعیین تکلیف اقلام بازگشتی منجر به تداوم مصرف، ارایه مجدد به بازارهای ثانویه و در غیر این صورت معدوم سازی کامل اقلام می شود.
۸-    برگشت محصولات: عودت محصولاتی که قبلا به فروش رسانده شده است در طی زنجیره تامین به سازنده یا تامین کننده اصلی را برگشت محصولات گویند. علل عودت محصولات، توسط یک مصرف کننده نهایی، خرده فروش، توزیع کننده و شرکت پخش عمده و ... به شرح زیر است:
•    نقص یا خرابی قطعات یا زیر مونتاژها در محل استفاده
•    آسیب¬دیدگی محصول یا مواد در حین حمل و نقل یا تخلیه و بارگیری
•    برگشت محصولات یا مواد جهت پاکسازی اقلام بلااستفاده موجود در ابنارها یا فروشگاه ها
•    بازگشت محصولات یا مواد به دلیل فرسودگی و انقضای زمان مصرف و بروز اشکالات و مسائل تولیدی
•    بازگردانده شدن محصولات یا کالاها به دلایل دیگری همچون پشیمانی مشتری
 
جهت برگشت محصولات، از طرف مصرف کننده نهایی، خرده فروش، توزیع کننده و... نتایج زیر حاصل خواهد شد:
الف- تعمیرات و نگهداری  اقلام
بازگشت مجدد محصولات تجاری و صنعتی به بازار مصرف، با تامین نیازهای فنی یا اقتصادی محصول مرتبط است. به طور کلی پردازش و لجستیک معکوس اقلام و کالاهای مختلف با انجام تعمیرات، نوسازی و در صورت درخواست با بهینه سازی همراه می باشد.
ب- پس فرستادن محصول بر اساس قرارداد
پس فرستادن محصولات، توسط مصرف کنندگان به تامین کننده یا فروشنده ممکن است بر مبنای محتویات قرارداد خرید با هر دلیلی در نظر گرفته شود.
 
3- معرفی کانال های لجستیک معکوس و زنجیره تامین حلقه بسته
مطابق مطالعات صورت گرفته در حال حاضر چهار مدل لجستیک معکوس و زنجیره تامین حلقه بسته در حوزه کسب و کار وجود دارد: [زیانپی هونگ و همکاران - ۲۰۱۳] و [گاید-۲۰۰۹]
۱٫    مدل لجستیک معکوس مستقل
۲٫    مدل زنجیره تامین حلقه بسته در فناوری های بالا
۳٫    مدل زنجیره تامین حلقه بسته در فناوری های استاندارد
۴٫    مدل زنجیره تامین حلقه بسته در اقلام مصرفی
۳-۱- مدل لجستیک معکوس مستقل
این مدل که بیشتر کتب و مقالات گذشته بر این مدل تمرکز دارند، مدل لجستیک معکوس مستقل است. در این مدل، لجستیک معکوس را (عمدتا در کالاهای سفید)  شبیه فعالیت های واسطه یا سازمان خدماتی دفع زباله توصیف نموده اند. بنابراین فعالیت ها در قالب یک تجارت یا خدمت دولتی معمول در سطح شهر، توسط شهرداری و در سطح محل صورت گیرد که در صورت موفقیت، منجر به دفع اقتصادی زائدات یا زباله ها به صورت دفن در زمین یا دریا یا در حالت بهتر بر بازیابی تاکید دارد.
 
3-2- مدل زنجیره تامین حلقه بسته با فناوری های بالا
با تحولات موجود در حوزه نگهداری و تعمیرات، برای نصب و یا تعمیر برخی محصولات (غالبا با فناوری پیشرفته و بالا) طرح های مشخصی در نظر گرفته شده است. مثلا طی تعمیرات محصولات، با جداسازی قطعات با ارزش و زیر مونتاژهای تعویضی که توسط سازنده اصلی محصول انجام می گیرد؛ تعداد زیادی از مواد و قظعات سالم بازیابی شده ایجاد می شود. این موضوع سرمنشای شکل گیری زنجیره تامین اقلام با فناوری پیشرفته بوده است.
مهمترین تفاوت اصلی در مدل زنجیره تامین با فناوری بالا با مدل کلاسیک لجستیک معکوس آن است که موضوع تعمیرات یا مصرف دوباره در سطح تولید یا مصرف در بازارهای ثانویه در کنار گزینه های تعیین تکلیفی اقلام با فناوری بالا منظور می گردد. این مدل، در کالاهای قهوه ای جهت جلوگیری از دفع و معدوم سازی بخاطر  مخاطرات زیست محیطی از اهمیت بیشتری برخوردار است. ۳-۳- مدل زنجیره تامین حلقه بسته در فناوری های استاندارد با استانداردسازی قطعات و تجهیزات، امکان نصب و یا تعمیر برخی قطعات و تعمیرات ماژولاریتی در محصولات مختلف راحت تر انجام می شود. مثلا طی تعمیرات محصولات، با جداسازی قطعات با ارزش و زیر مونتاژهای تعویضی، مقدار زیادی از مواد سالم استاندارد بازیابی و قابل استفاده مجدد در تولیدات جدید و یا تعمیر محصولات دیگر دارد. مهمترین تفاوت اصلی در مدل زنجیره تامین با فناوری ۳-۴- مدل زنجیره  حلقه بسته در اقلام مصرفی این مدل بعنوان چهارمین مدل مطرح در بازار کالاهای مصرفی در حوزه زنجیره تامین حلقه بسته مطرح می باشد که ارتباطات اصلی میان خرده فروش (پخش کننده) و سازنده صورت می گیرد. در این مدل به برخی از بازگشت ها از طرف مصرف کننده به خرده فروش یا پخش کننده اشاره شده که غالبا شامل واحدهای معیوب می باشد. استاندارد با مدل قبلی آن است که در مدل استاندارد، خریدار تمایل دارد که بیشتر فعالیت های لجستیک معکوس و تعمیرات توسط خود یا سازمان های لجستیک ثالث برعهده گرفته شود، بنابراین برخلاف محصولات با فناوری بالا، سازنده نقش مستقیمی در لجستیک معکوس یا تعمیرات ایفا نمی کند و بیشتر این وظایف را به خریدار یا سازمان لجستیکی واگذار نموده است. این مدل همانند مدل قبل، در کالاهای قهوه ای که مخاطرات زیست محیطی دفع و معدوم سازی در حد بالایی است؛ طرفداران زیادی دارد. بطورکلی محصولات فروش نرفته یا مصرف نشده یا مجددا در چرخه مصرف قرار می گیرد یا در اقلام معیوب، بعد از تعمیر و ترمیم در اختیار مصرف کننده نهایی قرار می گیرد. با توجه به ماهیت کالاهای مصرفی (چه کالاهای سفید و چه کالاهای قهوه ای) نحوه تعیین تکلیف اقلام مصرفی در این فرایند تقریبا مشابه مدل های قبلی است. بطورکلی کالاهای مصرفی و مواد بلااستفاده، شامل مواد شیمیایی، کاغذ، شیشه و دیگر مواد مصرفی می باشند که نمی توانند بطور مستقیم مورد استفاده قرار گیرند، بلکه باید پیش از آن فرآوری مجدد شده و بعنوان مواد ورودی در فرآیند ساخت، دوباره بکارگیری شوند. ۴-مزایا، محرک ها و الزامات مورد نیاز در بهبود مدل لجستیک معکوس و زنجیره تامین حلقه بسته ۱-    بسیاری از محصولات و مواد در مراحل انتهایی زنجیره تامین دارای ارزش هستند که می توان با تعمیر، تغییر موقعیت، بازیابی و احیا شوند، در حالی که دور افکندن و امحای آن ها ممکن است اثربخش نباشد. این امر می تواند شامل مواد، کالاها و محصولات زیر باشد: [زیانپی هونگ و همکاران - ۲۰۱۳] و [گاید-۲۰۰۹] ۲-    محصولات موجود در هنگام مصرف که خراب شده اند و نیازمند تعمیر یا دورریز مناسب هستند. ۳-    ماژول های اصلی، قطعات و ریزمونتاژهای محصولات که می توانند به دلیل سالم بودن (یعنی هیچ مشکلی در آن ها یافت نشد) یا به آن علت که قابل تعمیر است، مورد استفاده قرار گیرند. ۴-    محصولاتی که سالم هستند، اما توسط خریدار پس فرستاده شده  و مجددا به فروش نرسیده اند. ۵-    محصولات و موادی که به سازنده یا تامین کننده به هر علت بس فرستاده شده که غالبا فرسوده هستند (مثلا در تعهدات گارانتی جهت مرجوعی هستند) اما تقریبا سالم و در عمر مفید قرار دارند. ۶-    محصولات، مواد، کالاها و قطعاتی که به هر دلیل بعنوان ضایعات محسوب شده، اما از منظر اقتصادی و یا زیست محیطی می توانند تعیین تکلیف و بازیابی شده و مورد استفاده قرار گیرند. ۷-    محصولاتی که در پایان دوره اجاره و نه در بایان عمر مفید قرار دارند. بطورکلی مزایای بکارگیری یک مدل بهینه و موفق در لجستیک معکوس و زنجیره تامین حلقه بسته به شرح زیر قابل ارایه است: [گاید-۲۰۰۹] و [ بلومبرگ – ۲۰۱۴] •    کاهش هزینه برگشت کالا •    ارتقای قیمت کالاهای بلااستفاده •    کاهش زمان بازگرداندن محصولات و اقلام بازگشتی به سازنده برای استفاده مجدد •    بوجود آمدن انواع گوناگون گزینه¬های بازگشت برای خریدار شامل معاوضه جبرانی بازای اعتبار در خریدهای آتی، بازگشتی-های مربوط به تعهدات گارانتی، بازگشت¬های مربوط به اجاره کوتاه و بلند مدت و پس فرستادن محصولات. •    پاسخ به تقاضای روز افزون مشتریان در بهبود خدمات و کسب رضایت مشتری •    پاسخ به تحولات اخیر در خرید غیرفروشگاهی و تجارت الکترونیک •    قابلیت فروش دوباره محصولات، ماژول ها، قطعات و سالم و دارای ارزش در بازارهای ثانویه •    تعیین تکلیف اقلام بلااستفاده در چارچوب الزامات زیست محیطی •    کنترل پذیری و اتوماسیون فرآیند برگشت کالا •    افزایش قابلیت اطمینان و دوام پذیری کالاها •    پاسخ به تقاضاها و مطالبات فنی حوزه خدمات و پشتیبانی توسط سازمان فروشنده شامل تعمیرات، ساخت، ارتقاء یا تنظیم دوباره. •    نظام مند کردن پشتیبانی فنی و خدمات پس از فروش •    کاهش هزینه های حمل و نقل، انبارداری •    کاهش زمان مربوط به چرخه معدوم سازی اقلام •    بهبود بانک اطلاعاتی داده ها و قابلیت تعقیب اقلام طی چرخه عمر •    توجه به طراحی محصولات دوست¬دار محیط زیست با توجه به محدودیت¬های قانونی دولت •    کاهش ریسک و کسب شهرت نام تجاری •    دلگرمی کارکنان و الزامات اخلاقی برغم مزایای زنجیره تامین حلقه بسته و انتخاب آن بعنوان یک مدل بهبودیافته، جهت موفقیت بایستی با توجه به مشکلات و تهدیدهای موجود، لازم است الزامات اجرایی کلیدی به شرح زیر شناسایی، تعریف و مدیریت شوند: [ بلومبرگ – ۲۰۱۴] زمان بازگشت محصول: به طور معمول شرکت¬ها نمی¬دانند که چه هنگام یک قلم کالا به چرخه زنجیره تامین باز خواهد گشت یا نمی¬دانند که شرایط فنی و کیفی آن کالا چیست. در صورت طراحی و بکارگیری زنجیره تامین حلقه بسته، توجه به زمان بازگشت محصول و شروع لجستیک معکوس از اهمیت بالایی برخوردار است. •    تفاوت مشتریان: شدت و تکرار جریان بازگشت به نسبت متنوع بوده و به مصرف¬کننده نهایی و مشتری وابسته است. این موضوع نیازمند کسب دانش و اطلاعات کافی از جامعه مشتریان معمولی و خاص و تمایل آنها به میزان استفاده از خدمات پشتیبانی  دارد. •    زمان ارایه خدمات در زنجیره تامین حلقه بسته: عنصر مهم و بحرانی خدمات لجستیک معکوس و تعمیرات، نیاز به فراهم سازی فوری هر چه سریعتر دارایی های موجود (مثلا قطعات و مواد استحصالی) برای به کارگیری دوباره یا معدوم سازی آن است. •    ماکزیمم کردن ارزش دارایی ها برگشتی: شرط اصلی خدمات لجستیک معکوس و تعمیرات، نیاز فروشنده به ماکزیمم کردن ارزش دارایی¬های مربوط به اموال بازگردانده شده می باشد. •    انعطاف¬پذیری: فرایند زنجیره تامین حلقه بسته نیازمند آن است که ظرفیت انعطاف¬پذیری در تجهیزات، حمل ونقل و دیگر خدمات مربوطه به منظور دستیابی به اهداف مورد نظر در لجستیک مواد، قطعات و محصولات بازگشتی دارای نوسان تقاضا باشد. •    شبکه ارتباطی موثر: به طور کلی فرایندهای زنجیره تامین حلقه بسته و انجام تعمیرات نیازمند درگیر شدن مراجع مختلفی هستند، بنابراین شبکه ارتباطی که بتواند ارتباط موثر، سریع و آنی بین طرفین را به منظور جلوگیری از کندی¬ها و ناکارآمدی-ها برقرار سازد، ضروری است. ۵- رویکردها و فناوری های الزامی در بهبود مدل لجستیک معکوس  و زنجیره تامین حلقه بسته بطورکلی در فرض بهینه، محصولات در بازارهای مصرف، تجاری و صنعتی توسط مصرف کنندگان نهایی یا خریداران به محل فروش یا انبارهای ذخیره سازی اقلام برگشتی یا زنجیره های دفع و امحاء پس فرستاده می شوند. از این روی باید حالت های بازگشت و زنجیره تامین حلقه بسته تعریف و نهادینه شود. ۵-۱- رویکرهای مورد نیاز در بهبود مدل زنجیره تامین حلقه بسته مطابق مطالعات صورت گرفته، رویکردها و حالات زنجیره تامین حلقه بسته را به شرح زیر می توان خلاصه نمود: [بلومبرگ - ۲۰۰۵]، [بلومبرگ-۲۱۰۴] تعمیرات و بازسازی کالای بازگشتی: بسیاری از محصولات می توانند توسط مصرف کننده به خرده فروش و سپس به مراکز پخش لجستیکی پس فرستاده شود تا به سازنده یا واسطه ها و یا شرکت های بازیابی زائدات و زباله منتقل شوند. این چرخه می تواند با حضور سازمان لجستیکی وابسته، مستقل یا ثالث که در تعمیر و بازسازی کالای بازگشتی و فروش دوباره آن به افراد دیگر در بازارهای ثانویه تعریف شود. ۱٫    عرضه مجدد کالای بازگشتی (بدون تعمیرات): در مورد برخی اقلام، چرخه بازگشت تقریبا مشابه فرآیند فوق است، با این تفاوت که محصولات با همان وضعیت (بجای نگهداری و تعمیرات در سازمان دیگر) توسط مصرف کنندگان نهایی به تامین کننده و سپس به یک سازنده یا عمده فروشی ثالث برگشت داده می شود. ۲٫    تعیین تکلیف و کنترل اقلام بازگشتی: برای بسیاری از محصولات صنعتی یا فناوری پیشرفته، بعلت ابعاد تخصصی، تعیین تکلیف و کنترل اقلام بازگشتی به کمک یک سازمان لجستیکی خدمات دهنده توسط خریدار یا تامین کننده انجام می شود ۳٫    تفکیک بازیابی و استحصال اقلام بازگشتی: با تحولات بوجود در حوزه نگهداری و تعمیرات، برای نصب و یا تعمیر برخی محصولات (غالبا با فناوری بالا) تیم فنی به محل محصول می روند. در جریان تعمیرات محصولات، با درآوردن مانده قطعات با ارزش و زیر مونتاژهای تعویضی، مقدار زیادی از مواد سالم بازیابی شده ایجاد می شود. در بررسی های انجام شده مشخص شد که حدود ۳۰ تا ۳۵ درصد اقلام و قطعات بازگشتی که کاملا سالم هستند در جریان تعمیرات در محل، بعنوان تجهیزات تست مورد استفاده تیم فنی قرار می گیرد. آن ها از قطعه ای جدید در محصول بهره می برند و قطعه قدیمی را در می آورند، اگر قطعه جدید کار کند، قطعه قدیمی بد فرض شده و بازگردانده می شود. البته اگر قطعه جدید، پس از تعویض مشکل را حل نکند، قطعه قبلی با قطعه جدید برگشتی (بعنوان قطعه خراب) به انبار مرکزی پس فرستاده می شود. سپس تیم فنی، قطعه جدید دیگری را می آزماید تا محصول دوباره کار کند. این فرایند در آوردن و تعویض، جریان بازگشتی از طیف قطعات یا مواد سالم و معیوب را که در ابتدا همه معیوب فرض می شدند؛ به وجود می آورد و اقلام و قطعات سالم بازیابی شده را از مواد و قطعات استحصالی معیوب در هنگام لجستیک معکوس تفکیک می شدند. اقلام بازگشتی با تکنولوژی بالا شامل قطعات و وسایل الکترونیکی (نیمه رساناها، لوله های الکترون، صفحات مدار چاپی، وسایل ساخت نیمه رساناها و دستگاه های ابررسانا و ...)، وسایل تحلیلی و کنترل صنعتی (وسایل آزمایشگاهی، اندازه گیری دقیق و...)، وسایل و تجهیزات عکاسی (وسایل ظهور، میکروفیلم ها، وسایل نگاتیو و ...)، وسایل رایانه (ابر رایانه، رایانه های متوسط، ذخیره کننده ها و...)، وسایل ارتباطی (تجهزات شبکه، سیستم تلفن همراه، فیبرهای نوری، تجهیزات نقشه خوانی و...)، وسایل و تجهیزات پزشکی (دستگاه های جراحی، تجهیزات دندانپزشکی و...) ۴٫    محصولات مصرفی بازگشتی: وسایل مصرفی همچون تلویزیون ها، ماشین های لباسشویی، یخچال ها، مواد لوله کشی و گرمایشی، اسباب بازی ها و پوشاک و... بدلایل متعدد اگر مورد خواست خریدار اولیه نباشد یا نظر خریدار را برآورده نسازند، ممکن است به صورت فعلی خود یا پس از تعمیر و ترمیم دارای عمر مفید باشند. از آنجایی که سازنده اصلی بیشتر به واسطه شبکه های لجستیکی، توزیع و پخش و خرده فروشی از خریدار جداست؛ فرایند بازگشت و مسئولیت ها و مسائل اقتصادی آن تا حدودی با شرایط مربوط به حوزه فناوری های بالا (در بند فوق) متفاوت است. ۵٫    محصولات نا خواسته، فروش نرفته و بلااستفاده: برخی فروشگاه های زنجیره ای به طور معمول با تامین کنندگان کالاهای مصرفی خود موافقت نامه ای دارند که به آن ها اجازه بازگرداندن محصولات را می دهد. این کار به دلیل اشکالات طراحی یا ممکن است بعلت در اختیار نداشتن بازار فروش بوجود آمده باشد. این کالاها نیز می توانند کاملا خوب، بدون عیب و نقص بوده و دارای ارزش باشند، اما از آن جهت که دیگر نو نیستند و بلااستفاده تلقی می شوند، به دلایل فنی و تجاری یا هر دلیل دیگر بازپس فرستاده می شوند. ۶٫    محصولات کهنه بلااستفاده (از مد افتاده): محصولاتی که به دلیل ارایه طرح های جدید، کهنه شده اند و همچنین به دلیل تغییر و یا ارایه اشکال جدید تولید محصول، بازگشت داده می شوند، این دسته از مواد و قطعات بازگشتی، دارای ارزشی بیش از زباله و زائدات را ایجاد می کنند. ۷٫    محصولات سبز بازگشتی: دسته ای دیگر از کالاها که اکنون به واسطه قوانین بین المللی (بخصوص اروپا) در حال تولید و ارایه به بازار هستند که تحت پوشش قوانین سبز یا مقررات و دستورالعمل های زیست محیطی قرار گرفته اند. در این موارد، سازنده یا تامین کننده در پایان زنجیره تامین، مسئول تعیین تکلیف نهایی محصول است. اگر خریداری، محصول ناخواسته خود را دور بیندازد و محصول دور انداخته شده خطر زا باشد، سازنده مقصر تلقی می شود. هر چند مصرف کننده نهایی بر مبنای قوانین عملا موظف است، فرایند بازگشت از سوی فروشنده و تامین کننده را رعایت نماید؛ اما هزینه ای واقعی به سازنده یا تامین کننده وارد می شود. به طور خلاصه، همان گونه که در بالا گفته شد، مواد و محصولات موجود در مرحله مصرف و طی زنجیره تامین که دیگر توسط خریداران خواسته نشده یا استفاده نمی گردند، نیازمند بازگشت و لجستیک معکوس هستند. (عموما در صورتی که دارای ارزش باشند یا متضمن خطر یا تهدیدی برای محیط زیست یا مردم باشند). بنابراین اغلب این مواد، محصولات و قطعات تنها زباله نیستند، بلکه دارای ارزش در مقابل اقلام دور انداختنی ((بعنوان ضایعات یا قراضه)) هستند. البته از رده خارج کردن، ترمیم، تعمیرات و بازسازی، فروش و یا استفاده دوباره از اقلام بازگشتنی، متضمن دانش فنی لازم و برنامه ریزی اقتصادی و مالی می باشد. ۵-۲- فناوری های پشتببانی کننده جهت بهبود زنجیره تامین حلقه بسته برای کنترل کارکردهای لجستیک معکوس و برگشت اقلام در بهبود مدل لجستیک معکوس و زنجیره تامین حلقه بسته، با هدف جلوگیری و یا کاهش اثرات مخرب دفع و معدوم سازی و ... درمحیط زیست، فناوری های مختلفی در نظر گرفته شود. این فناوری ها می توانند به کارکردهایی چون "مدیریت و کنترل لجستیک، کنترل مالی و حسابداری، مدیریت پایگاه داده های لجستیک، مدیریت چرخه عمر قرارداد، ذخیره و بازیابی اسناد لجستیکی، سیستم مدیریت تعمیرات و..." کمک نماید. برخی فناوری های پشتیبانی کننده به شرح زیر می باشد: •    سیستم بارکد : استفاده از بارکدها موجب تسهیل و بهبود عملیات زنجیره تامین حلقه بسته می شود. با استفاده از این فناوری (برجسب شناسایی و اسکنر) امکان ردیابی قطعات در همه سطوح و در همه قطعات میسر می شود. ضمن آنکه استفاده از بارکدها در مقایسه روشهای دستی کنترل، امکان اشتباه در حجم و مقدار سنجش ها در ورودی ها و موجودی ها را در حد چشمگیری کاهش می دهد. •    سیستم رادیو شناسه RFID  : گرچه بارکدها به میزان بالایی در ردیابی موقعیت مثمر ثمر و مناسبند. اما در محیط های کاری شلوغ و کثیف، بخاطر کثیف بودن برچسب ها، اسکنرها (RFIDخوان) براحتی قادر به خواندن دقیق اطلاعات شناسایی  نیستند، در این خصوص فناوری رادیوشناسه گزینه مفیدی محسوب می شود. در فناوری رادیو شناسه، با کد کردن بسیار ارزان با استفاده از استیکرها  می توان به این هدف رسید. استیکرها  با هر اندازه ای بین ۲ تا ۴ اینچ مربع، شامل یک تراشه سیلکونی از رشته ای از اعداد شکل گرفته اند که محتویات بسته بندی یا پالت را مشخص می کند. یک دستگاه اسکنر، سیگنالی به برچسب می فرستد و اطلاعات مورد نیاز را فراخوانی می کند، سپس آنتن برچسب که در درون خود برچسب تعبیه و به برچس متصل شده است، اطلاعات درخواستی را ارسال می نماید. لازم نیست سیگنال ها بطور مستقیم توسط اسکنرها همانند بارکدها خوانده شود چراکه توده ای از آنها را می توان توسط RFIDخوان در چند ثانیه خواند. در چرخه لجستیک معکوس و زنجیره تامین حلقه بسته، بیشتر قطعات به یک انبار مرکزی برای تعمیر برگشت داده می شوند. چنانچه قطعات قبلا به سیستم بارکد یا RFID مجهز شده باشند، امکان ردیابی چرخه توزیع و پخش قطعات و اجزا در کل چرخه عمر فراهم می شود. همچنین قطعات بازگشتی به تعمیرگاه مرکزی، می توانند طی فرآیند تعمیر از طریق این سیستم ها در حین بازگشت به محل تعمیرات و بازسازی ردیابی گردند. ۶- بهبود مدل های لجستیک معکوس و زنجیره تامین حلقه بسته از آنجایی که نرخ برگشت کالاهای مصرفی، تابعی از چرخه عمر محصول است که خود نیز به عنوان تابعی از نوع محصول در هر یک از طبقات کالاهای قهوه¬ای و سفید تقسیم بندی می شود از این روی لازم است در بهبود مدل جاری لجستیک معکوس، به مدیریت شبکه¬های توزیع عمده¬فروشان به مدیریت ذخایر موجودی، همچنین به بهبود فرآیند فراخوان¬ بازگشتی ها و همین طور به بهبود فرآیند محصولات از رده خارج یا گارانتی تمام شده در بازه های زمانی بلند مدت – فراتر از طول عمر محصولات - توجه شود. این برنامه ریزی در کالاهای قهوه ای که اجازه بازگشت آنها به طبیعت و محیط زیست مجاز نیست؛ بایستی منسجم تر و دقیق تر باشد. در خصوص اجرای مدل بهینه لجستیک معکوس که بایستی بر اساس زنجیره تامین حلقه بسته با تحقق مطلوبت های مالی،‌ انسانی و زیست محیطی انجام شود؛ نیاز به اجرای مراحلی گام به گام است که مطابق بررسی های صورت گرفته پیاده سازی آن طی ۶مرحله پیشنهاد می شود: : گاید - ۲۰۰۹]، [جرجنسن-۲۰۰۵] و[لوک-۲۰۰۸] مرحله اول: تعیین چشم انداز و انتخاب محصولات مبنا در چشم انداز مدیریت زنجیره تامین حلقه بسته، لازم است در اولین گام با توجه به شرایط موجود در بازار و همچنین الزامات زیست محیطی"از میان اقلام مصرفی، اقلام با فناوری های بالا، اقلام با فناوری های استاندارد و یا سایر اقلام" و همچنین با توجه به وضعیت پخش محصولات، نهایتا محصول مبنا انتخاب شود. بطورکلی جمع آوری و تحلیل اطلاعات کسب و کار با توجه به الزامات زیست محیطی تا تعیین چشم انداز در محصول انتخابی، اولین گام در جهت اجرای زنجیره تامین حلقه بسته محسوب می شود. مرحله دوم: شناسایی فرآیندها و داده های موجود بعد از انتخاب محصول مبنا (بعنوان یک کالای سفید و یا قهوه ای) که بیشتر وضعیت بازار در طی لجستیک معکوس را مشخص می کند؛ لازم است وضعیت تعاملات میان مصرف کنندگان، شرکت ها و تامین کنندگان درگیر (بعنوان الزامات و نیازمندی های بازار) و همین طور فرآیندهای کاری مرتبط با محصول (در داخل سازمان) جهت اجرای زنجیره تامین حلقه بسته که از لحاظ علمی معتقد به توسعه پایدار می باشد؛ شناسایی و تحلیل شود؛ مثلا •    تعداد و اندازه فروشگاه ها (حجم فروش میانگین به تفکیک نوع فروشگاه، میانگین هزینه کالاها برای هر نوع فروشگاه، میانگین هزینه های لجستیک (مستقیم و معکوس)، میانگین گردش موجودی برای هر فروشگاه) •    شبکه و ساختار توزیع، پخش و پشتیبانی (نقشه شبکه توزیع، تعداد و اندازه تجهیزات، هزینه های عملیاتی، حمل و نقل، نحوه توزیع و پخش، تخمین هزینه های برگشتی) •    تامین کنندگان اولیه (تامین کنندگان عمده، فروش سالیانه میانگین هر نوع کالا، میانگین تخمینی بازگشتی ها) •    تامین کنندگان خارجی شخص ثالث •    تجربیات حاصل از بازگشتی ها به فروشنده و کسب اعتبار در خریدهای آتی •    الزامات زیست محیطی جهت توسعه پایدار و بهبود زنجیره تامین در سطح محلی، ملی و بین المللی مرحله سوم: تدوین استراتژی ها و برنامه ها در این مرحله لازم است با توجه به محصول انتخابی و ساختارها و فرآیندهای موجود در زنجیره تامین، استراتژی ها و برنامه های مرتبط با محصول مورد نظر، جهت نفوذ در کسب و کار زنجیره تامین حلقه بسته مشخص شود. در تدوین استراتژی ها و برنامه های بهبود، بهتر است آخرین پیشرفت های علم لجستیک، انجام مشاوره با شرکت های مشاوره ای فعال جهت انجام لجستیک شخص ثالث، با در نظر گرفتن ملاحظات زیست محیطی، شناسایی و ارزیابی شود. مرحله چهارم: تعیین ساختار مدیریتی لجستیک معکوس بعد از تدوین استراتژی، لازم است در راستای برنامه های پیش بینی شده یک سازمان و ساختار مدیریتی مطلوب برای اداره و کنترل تحولات زنجیره تامین حلقه بسته تعیین شود. در این مرحله، وضعیتی که می توان فرآیند لجستیک معکوس یک محصول سفید یا قهوه ای را جهت توسعه پایدار فردی، گروهی یا سازمانی مدیریت نمود؛ مشخص خواهد شد. ساختار مناسب مدیریتی لجستیک معکوس، با ارزیابی مطالعات تطبیقی حوزه لجستیک و زنجیره تامین و همچنین انتخاب فناوری های مبتنی بر آخرین پیشرفت های علم لجستیک به شکل مطلوبی محقق خواهد شد. مرحله پنجم: انتخاب مدل زنجیره تامین حلقه بسته در حوزه کسب و کار در این مرحله با مشخص شدن استراتژی ها و نحوه مدیریت اجرایی در زنجیره تامین حلقه بسته هر کالا، مدل مناسب انتخاب و پیاده سازی می شود. این مدل وضعیت فعالان و چارچوب عملکرد ذینفعان را طی لجستیک معکوس و زنجیره تامین حلقه بسته به شکل تفصیلی بیان می کند تا وضعیت کالاهای بازگشتی (بخصوص کالاهای قهوه ای که معدوم سازی آن بخاطر مسایل زیست محیطی پرمخاطره می باشد) جهت تعمیرات، معدوم سازی، فروش و ... مشخص شود. مرحله ششم: پیاده سازی و اجرا آخرین مرحله لجستیک معکوس و زنجیره تامین حلقه بسته تبدیل مدل انتخابی به عملیات جاری برای همه ذینفعان است. بدین طریق می توان با فعال سازی ساختار مدیریتی تعیین شده در قالب استراتژی ها و برنامه ها، مدل زنجیره تامین حلقه بسته را در محصول برگشتی پیاده سازی و اجرا نمود. ۷- جمع بندی با شناسایی انواع مدل های لجستیک معکوس و زنجیره تامین حلقه بسته امکان بهبود الگوهای موجود و همچنین برنامه ریزی مناسب تا خروج محصول یا استفاده مجدد در سازمان فراهم می شود. از این رو لازم است مدل های موجود با اهداف زیر بهبود یابد: •    افزایش ارزش کالاهای اسقاط، منقضی عمر و غیرسازمانی. •    تعیین قابل اطمینان اقلام موجود و ذخیره سازی مناسب از محصولات پشتیبانی شده. •    کاهش هزینه‌های بازگشت و مرجوعی کالاها. •    کاهش هزینه‌های حمل و نقل و انبارداری و زمان مربوط به امحا، انهدام و دفن آنها •    تلاش در جهت توسعه اتوماسیون و کنترل کامل فرایند بازگشت. •    افزایش رضایت مندی مشتریان با بهبود مدل های لجستیک معکوس و زنجیره تامین حلقه بسته و بومی سازی آنها که در این مقاله بدان پرداخته شد؛ سازمان‌های لجستیکی قادرند جریان بازگشتی مواد و محصولات را به صورت تک تک و یا انبوه به درستی هدایت و مدیریت کنند این برنامه، نیازمند در اختیار داشتن شبکه ارتباطی موثر، تعریف و بهبود فرآیند تعمیرات و تعیین تکلیف در مراجع تخصصی و همچنین فراهم سازی و بهبود شبکه ارتباطی قدرتمند می باشد. بدین طریق تحقق مطلوبت های مالی،‌ انسانی و زیست محیطی براحتی فراهم خواهد شد. ۸- مراجع •    Blumberg .Donald F, “Introduction to management of reverse logistics and closed loop supply chain processes” ,CRC Press , 2005 •    Guide .Jr, “V D R, OR FORUM—The Evolution of Closed-Loop Supply Chain Research“, Smeal College of Business, The Pennsylvania State University, University Park, Pennsylvania, Volume 57 Issue 1, January-February, 2009 •    Jorgensen, B.. The "Greening of The Supply Chain” ,Electronic Business, 31 (6), pp. 29-30, June 2005 •    Luk N. Van Wassenhove, “Closed-Loop Supply Chains“ ,Academic Director INSEAD Social Innovation Centre, 2008 •    www.blumbergassociates.com, accessed date 2014 •    Xianpei Hong, Zongjun Wang, Dezhi Wang, Huaige Zhang , “Decision models of closed-loop supply chain with remanufacturing under hybrid dual-channel collection “,The International Journal of Advanced Manufacturing Technology, Volume 68, September 2013

نویسنده دکتر رضا لطفی

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *